Tê bì tay chân về đêm: dấu hiệu nhỏ của vấn đề lớn hơn

Cảm giác tê kiến bò ở bàn tay lúc nửa đêm rất dễ bị quy cho “nằm đè lên tay” hay “thiếu canxi” — nhưng nếu nó quay lại đêm này qua đêm khác, cơ thể đang cố nói điều gì đó cụ thể hơn nhiều

Hai giờ sáng, ông Tuấn thức giấc vì bàn tay phải tê dại, kiến bò từ đầu ngón đến lòng bàn tay. Ông vẩy tay mấy cái, lăn sang nằm nghiêng bên kia — và cơn tê tan dần sau vài phút. “Chắc nằm đè lên tay”, ông nghĩ rồi ngủ lại. Điều đó xảy ra thêm ba đêm nữa trong tuần — mỗi lần đều ở tay phải, mỗi lần đều đúng những ngón đó. Đến lần thứ năm, vợ ông mới nói: “Nằm đè thì hai tay tê chứ sao chỉ có một tay, mà lại đúng ba ngón đó mãi?”

Bà vợ ông Tuấn đã nhận ra điều mà nhiều người bỏ qua: tê bì tái diễn theo một vùng xác định, đúng giờ giấc, không thay đổi qua nhiều đêm — không phải chuyện ngẫu nhiên. Đó là hệ thần kinh đang gửi tín hiệu theo đúng “địa chỉ” của nó, và địa chỉ đó thường chỉ thẳng vào nguyên nhân.

Hệ thần kinh ngoại vi là “đường dây điện” — và tê bì là khi đường dây đó trục trặc

Cảm giác ở tay và chân được truyền về não qua hệ thần kinh ngoại vi (peripheral nervous system) — mạng lưới hàng tỷ sợi thần kinh chạy từ tủy sống đến tận đầu ngón. Mỗi sợi thần kinh được bọc bởi một lớp myelin — lớp cách điện bảo vệ tương tự như vỏ nhựa của dây điện trong nhà. Khi lớp myelin này bị tổn thương, bị chèn ép, hoặc bị thiếu “nguyên liệu” để duy trì cấu trúc, tín hiệu cảm giác bị truyền sai hoặc bị gián đoạn — não nhận được những tín hiệu nhiễu mà bạn cảm nhận là tê, bì, kiến bò, hoặc đau rát như bỏng.

Điều quan trọng nhất cần hiểu là: vùng phân bố của cơn tê chính là chữ ký của nguyên nhân. Mỗi dây thần kinh phụ trách một vùng da nhất định — gọi là vùng da thần kinh (dermatome hoặc nerve territory). Khi một dây thần kinh cụ thể bị tổn thương, vùng tê sẽ khớp chính xác với bản đồ phân bố của dây thần kinh đó. Đây là lý do bác sĩ hỏi rất kỹ “tê ở đâu, lan đến đâu, có đối xứng hai bên không” — trước khi chỉ định bất kỳ xét nghiệm nào.

Ba nguyên nhân phổ biến nhất ở người trung niên trở lên cần phân biệt rõ. Thứ nhất là hội chứng ống cổ tay (carpal tunnel syndrome): dây thần kinh giữa (median nerve) bị chèn ép khi đi qua đường hầm hẹp ở cổ tay, gây tê ngón 1, 2, 3 và nửa ngón 4 — đúng như trường hợp ông Tuấn. Tê thường nặng hơn về đêm và khi gấp cổ tay, giảm khi vẩy tay. Đây là hội chứng thần kinh ngoại vi do chèn ép phổ biến nhất, chiếm khoảng 90% các ca hội chứng đường hầm, và gặp ở phụ nữ nhiều gấp ba lần nam giới.

Thứ hai là bệnh thần kinh ngoại vi (peripheral neuropathy) — tê theo kiểu “bao tất, bao tay”: bắt đầu từ đầu ngón chân, lan dần lên cổ chân, rồi cẳng chân, đối xứng cả hai bên. Nguyên nhân hàng đầu ở Việt Nam là tiểu đường type 2 và tiền tiểu đường — đường huyết cao mãn tính làm tổn thương lớp myelin của sợi thần kinh nhỏ. Nhưng thiếu vitamin B12 mãn tính là nguyên nhân thứ hai không kém phần quan trọng, đặc biệt ở người ăn chay trường, người lớn tuổi hấp thu kém, và người dùng metformin lâu ngày — vì metformin cản trở hấp thu B12 ở ruột.

Năm 2019, Giáo sư Solomon Tesfaye tại Đại học Sheffield (Anh) — chủ tịch Nhóm nghiên cứu thần kinh tiểu đường của Hiệp hội Tiểu đường Châu Âu — công bố tổng kết lâm sàng trên hơn 12.000 bệnh nhân tiểu đường type 2 cho thấy hơn 50% đã có bằng chứng tổn thương thần kinh ngoại vi khi được khám bằng các kỹ thuật nhạy, dù chỉ khoảng 25% trong số đó có triệu chứng tê bì rõ ràng. Nghĩa là cứ hai người tiểu đường thì có một người thần kinh ngoại vi đã bắt đầu tổn thương — trong im lặng.

Thứ ba là nguyên nhân từ cột sống: khi đĩa đệm cổ hoặc thắt lưng thoát vị chèn vào rễ thần kinh, cơn tê sẽ lan theo đường đi của rễ đó — xuống cánh tay và bàn tay nếu từ cột sống cổ, xuống chân nếu từ thắt lưng. Khác với hai nhóm trên, tê từ cột sống thường kèm theo đau — và đau thay đổi khi bạn thay đổi tư thế đầu hoặc lưng.

Đọc cơn tê của mình trước khi gặp bác sĩ — và biết khi nào cần đi ngay

Trước khi đến khám, bạn có thể tự quan sát và ghi lại bốn điều để bác sĩ gia đình có thể đánh giá chính xác hơn. Một: vùng tê ở đâu — ngón nào, bên nào, có đối xứng hai bên không? Hai: thời điểm nào tê nhiều nhất — chỉ về đêm, hay cả ngày; nặng hơn khi nào, giảm khi nào? Ba: cảm giác tê như thế nào — kiến bò, tê dại hoàn toàn, đau rát, hay điện giật? Bốn: có kèm theo yếu tay/chân, mất thăng bằng, hoặc tiểu không kiểm soát không — vì đây là dấu hiệu khác loại, cần đánh giá khẩn hơn.

Xét nghiệm mà bác sĩ thường chỉ định gồm: đường huyết và HbA1c để loại trừ tiểu đường; vitamin B12 và folate nếu nghi thiếu hụt dinh dưỡng; chức năng tuyến giáp (vì suy giáp là nguyên nhân ít được nhắc đến của bệnh thần kinh ngoại vi). Nếu nghi ngờ hội chứng ống cổ tay, bác sĩ có thể đề nghị đo dẫn truyền thần kinh (nerve conduction study) — xét nghiệm “vàng” đo tốc độ dẫn điện của dây thần kinh, cho biết mức độ và vị trí tổn thương chính xác hơn bất kỳ phim chụp nào.

Điều trị phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân — và đây là lý do không nên tự mua vitamin B tổng hợp uống lâu dài mà không có chẩn đoán. Hội chứng ống cổ tay nhẹ đến trung bình thường đáp ứng tốt với nẹp cổ tay ban đêm và điều chỉnh tư thế làm việc trong sáu đến tám tuần; nặng hơn có thể cần tiêm corticosteroid tại chỗ hoặc phẫu thuật giải phóng đường hầm — một can thiệp nhỏ, thực hiện ngoại trú, với tỷ lệ thành công trên 90%. Bệnh thần kinh tiểu đường không đảo ngược được hoàn toàn, nhưng kiểm soát đường huyết tốt làm chậm đáng kể tiến triển — và bổ sung B12 đúng liều có thể cải thiện triệu chứng rõ rệt trong vài tuần nếu thiếu hụt là nguyên nhân.

Ông Tuấn được chẩn đoán hội chứng ống cổ tay phải mức độ vừa sau khi đo dẫn truyền thần kinh. Bác sĩ gia đình của ông kê nẹp đeo ban đêm và hướng dẫn điều chỉnh tư thế gõ phím. Ba tuần sau, ông ngủ ngon trở lại — không còn những lần thức giấc 2 giờ sáng vì bàn tay. Tất cả bắt đầu từ câu hỏi của vợ ông: “Sao mãi đúng ba ngón đó?”

Khi nào cần gặp bác sĩ

1. Tê bì tái diễn nhiều đêm liên tiếp ở cùng một vùng — dù chỉ vài phút mỗi lần — không nên tự quy cho “nằm sai tư thế” mà cần được khám để xác định nguyên nhân.
2. Tê kiểu “bao tất–bao tay” đối xứng hai bên, bắt đầu từ đầu ngón và lan dần lên — cần xét nghiệm đường huyết và HbA1c ngay, đặc biệt nếu chưa từng kiểm tra trong vòng một năm.
3. Tê kèm theo yếu cơ tay hoặc chân — khó cầm nắm, hay đánh rơi đồ vật, hoặc hay vấp ngã — đây là dấu hiệu tổn thương thần kinh vận động, cần đánh giá sớm hơn tê đơn thuần.
4. Tê lan từ cổ xuống tay hoặc từ lưng xuống chân kèm đau thay đổi theo tư thế — gợi ý chèn ép rễ thần kinh từ cột sống, cần khám và có thể cần hình ảnh học cột sống.
5. Tê vùng bẹn, quanh hậu môn hoặc mất kiểm soát tiểu tiện bất kỳ lúc nào — đây là cấp cứu thần kinh (hội chứng đuôi ngựa), cần đến cơ sở y tế ngay trong ngày.
6. Đang dùng metformin trên 2 năm và có triệu chứng tê bì chân tay — cần xét nghiệm vitamin B12, vì metformin cản trở hấp thu B12 mà không có biểu hiện thiếu hụt rõ ràng trong nhiều năm.