Mỡ máu cao ở người gầy — tại sao cân nặng bình thường vẫn cần kiểm tra

Chiếc cân phòng tắm không đo được những gì đang xảy ra bên trong thành mạch máu — và đây chính là lý do nhiều người gầy, khỏe mạnh bề ngoài lại bất ngờ nhận kết quả xét nghiệm mỡ máu vượt ngưỡng.

Chị Hoa, 47 tuổi, giáo viên, chưa bao giờ thừa cân. Quanh năm ăn cơm nhà, ít thịt mỡ, không rượu bia. Đi khám sức khỏe định kỳ năm ngoái, bác sĩ gia đình yêu cầu thêm xét nghiệm máu — và kết quả cho thấy LDL-cholesterol ở mức 4,2 mmol/L, vượt ngưỡng khuyến cáo. Chị hỏi lại: “Nhưng tôi gầy thế này thì sao lại có mỡ máu cao được?” Đó chính là câu hỏi mà rất nhiều người Việt cần được nghe câu trả lời thấu đáo.

Quan niệm “gầy thì không lo mỡ máu” vẫn còn phổ biến — và nó đang khiến một nhóm người có nguy cơ tim mạch thực sự bỏ lỡ cơ hội phát hiện và can thiệp sớm. Bởi vì mỡ máu cao không phải lúc nào cũng nhìn thấy được từ bên ngoài.

Mỡ máu không nằm ở bắp thịt — nó nằm trong mạch máu

Để hiểu tại sao người gầy vẫn có thể bị rối loạn lipid máu (dyslipidemia), cần phân biệt hai loại mỡ trong cơ thể: mỡ dưới da — thứ bạn có thể véo thấy — và mỡ nội tạng (visceral fat), loại mỡ bám xung quanh các cơ quan bên trong ổ bụng và len lỏi vào mạch máu.

Người gầy hoàn toàn có thể có lượng mỡ nội tạng cao bất thường — một tình trạng mà các nhà nghiên cứu gọi là “TOFI” (Thin Outside, Fat Inside: gầy bên ngoài, béo bên trong). Mỡ nội tạng hoạt động như một “nhà máy” nhỏ, liên tục tiết ra các chất gây viêm và làm rối loạn quá trình chuyển hóa lipid, đẩy LDL-cholesterol — thứ mà nhiều người hay gọi là “mỡ xấu” — lên cao trong khi kéo HDL-cholesterol (“mỡ tốt”) xuống thấp.

Năm 2020, Giáo sư Jimmy Bell tại Đại học Westminster (Anh) công bố kết quả phân tích MRI trên hơn 800 người có chỉ số BMI bình thường (dưới 25). Kết quả bất ngờ: gần 45% trong số họ có tỷ lệ mỡ nội tạng ở mức “nguy cơ cao” theo tiêu chí tim mạch — tức là tương đương với người béo phì trên giấy tờ. Nói cách khác, cứ hai người “gầy khỏe mạnh” được chụp MRI thì gần một người mang trong mình lượng mỡ nội tạng đáng lo ngại mà không hề hay biết.

Ngoài mỡ nội tạng, còn hai nhóm nguyên nhân khác hay gặp ở người gầy có mỡ máu cao. Thứ nhất là yếu tố di truyền: rối loạn lipid máu gia đình (familial hypercholesterolemia) là bệnh lý di truyền trội, nghĩa là chỉ cần một bản sao gen lỗi từ cha hoặc mẹ là đủ để LDL-cholesterol tăng cao từ thời trẻ, hoàn toàn độc lập với cân nặng. Theo Hội Tim mạch Việt Nam, tần suất bệnh này vào khoảng 1/300 đến 1/500 người — không phải hiếm gặp. Thứ hai là chế độ ăn nhiều carbohydrate tinh luyện và đường ẩn: người gầy vẫn có thể ăn nhiều cơm trắng, bánh mì, đồ uống ngọt — và dư thừa carbohydrate sẽ được gan chuyển hóa thành triglyceride, đẩy mỡ máu tăng theo một con đường khác, không liên quan đến cân nặng.

LDL-cholesterol cao dai dẳng âm thầm bào mòn thành mạch, tạo nên những mảng xơ vữa (atherosclerotic plaques) — lớp tích tụ gồm cholesterol, canxi và tế bào viêm bám vào mặt trong động mạch. Đây là quá trình diễn ra trong nhiều năm, hoàn toàn không đau, không triệu chứng — cho đến khi mảng vỡ ra và gây nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ. Đó là lý do mà rối loạn lipid máu hay được gọi là “kẻ giết người thầm lặng” — không phải vì cường điệu, mà vì nó thực sự không lên tiếng cho đến khi quá muộn.

Khi nào cần xét nghiệm và đọc kết quả như thế nào

Khuyến cáo Hội Tim mạch Châu Âu: mọi người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên nên xét nghiệm lipid máu toàn phần ít nhất một lần để có mức nền; sau đó lặp lại mỗi 3–5 năm nếu kết quả bình thường, hoặc hàng năm nếu có yếu tố nguy cơ. Quan trọng: khuyến cáo này áp dụng cho tất cả mọi người, không phân biệt BMI hay cân nặng.

Xét nghiệm lipid máu toàn phần (hay còn gọi là bộ xét nghiệm lipid profile) gồm bốn chỉ số cần đọc cùng nhau: cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol, HDL-cholesterol, và triglyceride. Cần nhịn ăn 9–12 giờ trước khi lấy máu để kết quả triglyceride chính xác. Ngưỡng cần chú ý theo hướng dẫn của Hội Tim mạch Việt Nam năm 2022: LDL trên 3,4 mmol/L ở người không có bệnh nền là “ranh giới cần theo dõi”; trên 4,1 mmol/L là “cao”; với người đã có bệnh tim mạch hoặc tiểu đường, ngưỡng LDL mục tiêu cần đạt thấp hơn nhiều — dưới 1,8 mmol/L.

Nếu kết quả xét nghiệm đầu tiên cho thấy bất thường, bác sĩ gia đình sẽ là người phù hợp nhất để đánh giá toàn diện: xem xét thêm đường huyết, chức năng tuyến giáp (vì suy giáp cũng gây tăng LDL), hỏi về tiền sử gia đình, và quyết định xem cần thay đổi lối sống trước hay cần dùng thuốc ngay. Không phải ai có mỡ máu cao cũng cần thuốc — nhưng tất cả đều cần được đánh giá bởi người có chuyên môn, thay vì tự theo dõi hay tự điều trị.

Về lối sống, ba thay đổi có bằng chứng rõ ràng nhất với người gầy có mỡ máu cao: giảm carbohydrate tinh luyện (cơm trắng, bánh mì trắng, đường trong đồ uống) thay bằng ngũ cốc nguyên hạt và rau củ; tăng chất béo không bão hòa đơn từ cá, dầu ô liu, hạt; và vận động thể chất đều đặn ít nhất 150 phút mỗi tuần ở cường độ vừa. Theo tổng phân tích năm 2021 trên tạp chí Journal of the American Heart Association, ba can thiệp này kết hợp có thể giảm LDL từ 10–20% trong vòng ba tháng ở người không dùng thuốc — đủ để đưa nhiều trường hợp nhẹ về ngưỡng an toàn mà không cần đến statin.

Chị Hoa trong câu chuyện đầu bài đã quay lại gặp bác sĩ gia đình sau sáu tháng thay đổi chế độ ăn. LDL của chị giảm xuống còn 3,1 mmol/L — vẫn cần theo dõi, nhưng không còn ở vùng cần dùng thuốc. Điều giúp chị đạt được điều đó không phải là một loại thực phẩm thần kỳ nào, mà là việc biết mình cần kiểm tra — và đã kiểm tra đúng lúc.

Khi nào cần gặp bác sĩ

1. Trong gia đình có người thân trực tiếp (cha, mẹ, anh chị em) bị nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ trước tuổi 55 (nam) hoặc 65 (nữ) — cần xét nghiệm lipid máu sớm, không chờ đủ tuổi.
2. Chưa từng xét nghiệm lipid máu dù đã trên 30 tuổi — đây là chỉ định xét nghiệm tầm soát cơ bản, bất kể cân nặng hay cảm giác sức khỏe hiện tại.
3. Xét nghiệm cho thấy LDL trên 3,4 mmol/L hoặc triglyceride trên 2,3 mmol/L — cần được bác sĩ đánh giá nguy cơ tim mạch toàn diện, không chỉ nhìn một chỉ số đơn lẻ.
4. Đang điều trị bệnh tuyến giáp, tiểu đường, hoặc dùng một số thuốc nhất định (corticosteroid, thuốc tránh thai nội tiết) — các bệnh lý và thuốc này có thể làm thay đổi mỡ máu đáng kể.
5. Có u vàng (xanthoma) — những mảng vàng nhạt hoặc cục nhỏ nổi ở mí mắt, khuỷu tay, gót chân — đây là dấu hiệu lâm sàng đặc trưng của rối loạn lipid máu gia đình, cần được xử trí sớm.
6. Đã thay đổi chế độ ăn và lối sống trên 3 tháng mà LDL không cải thiện — cần bác sĩ xem xét thêm nguyên nhân thứ phát hoặc cân nhắc điều trị bằng thuốc.