Xương không đau khi mất dần mật độ — chính sự im lặng đó khiến loãng xương trở thành căn bệnh mà phần lớn người mắc chỉ biết mình có nó sau khi đã gãy xương lần đầu.
Bà Lan, 58 tuổi, giáo viên đã nghỉ hưu, vấp vào bậc thềm nhà và ngã — một cú ngã mà bà tự nhận là “không có gì đáng lo, ngã nhẹ thôi”. Nhưng cơn đau ở cổ tay không qua đi, và X-quang cho thấy gãy xương quay. Kết quả đo mật độ xương sau đó mới là điều bà không ngờ: T-score âm 2,9 — loãng xương nặng, đã mất hơn 30% mật độ xương so với người trẻ khỏe mạnh. Không đau. Không triệu chứng. Không một lần bà nghĩ mình cần đi kiểm tra.
Câu chuyện của bà Lan lặp lại hàng ngày ở các phòng khám trên khắp cả nước. Loãng xương không có triệu chứng — không đau nhức xương khi đang mất dần mật độ, không cứng khớp, không dấu hiệu nào trên bề mặt cơ thể cho đến khi một cú ngã bình thường mà người trẻ chỉ bầm da lại khiến xương gãy. Đó là lý do căn bệnh này được gọi là “kẻ trộm thầm lặng” — nó lấy đi cái bạn cần mà bạn không hề hay biết.
Xương không phải là vật chết — và sự mất cân bằng bắt đầu trước khi bạn nhận ra
Nhiều người hình dung xương như một khung giàn giáo cứng và bất động — được xây một lần rồi ở đó mãi. Thực tế hoàn toàn khác. Xương là mô sống, liên tục được phá vỡ và tái tạo trong một chu trình mà y học gọi là tái cấu trúc xương (bone remodeling). Hai nhóm tế bào giữ vai trò chính trong vũ điệu này: tế bào hủy xương (osteoclast) phá vỡ xương cũ, và tế bào tạo xương (osteoblast) lấp đầy chỗ trống bằng xương mới. Ở người trẻ, hai bên cân bằng — thậm chí tạo xương nhỉnh hơn một chút, giúp mật độ xương tăng dần đến đỉnh vào khoảng 25–30 tuổi.
Vấn đề bắt đầu sau tuổi 30 khi quá trình phá vỡ dần lấn át quá trình tái tạo — từ từ, mỗi năm mất khoảng 0,5–1% mật độ xương. Đến tuổi mãn kinh, khi estrogen — “chất keo” giữ tế bào tạo xương hoạt động tích cực — sụt giảm đột ngột, tốc độ mất xương tăng vọt lên 2–3% mỗi năm trong vòng năm đến mười năm đầu sau mãn kinh. Trong khoảng thời gian đó, một phụ nữ có thể mất tới 20% tổng mật độ xương — mà không cảm thấy bất cứ điều gì.
Năm 2017, nghiên cứu theo dõi dài hạn của Giáo sư Ego Seeman tại Đại học Melbourne (Úc) — một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về sinh học xương — phân tích dữ liệu từ hơn 60.000 phụ nữ cho thấy hơn 50% các ca gãy xương do loãng xương xảy ra ở nhóm có T-score chưa đạt ngưỡng chẩn đoán loãng xương. Nói cách khác, gãy xương không chờ đến khi bạn chính thức được chẩn đoán — nó đến ngay trong giai đoạn thiếu xương (osteopenia), khi T-score từ âm 1 đến âm 2,5.
Đối với nam giới, câu chuyện tương tự nhưng muộn hơn và thường bị bỏ qua hơn. Testosterone có vai trò với mật độ xương ở nam giống như estrogen với nữ — sụt giảm testosterone theo tuổi là một nguyên nhân mất xương thứ phát quan trọng, nhưng ít khi được tầm soát chủ động. Theo số liệu của Hội Loãng xương Việt Nam, cứ ba người gãy xương hông do loãng xương thì có một người là nam — nhưng tỷ lệ nam giới được tầm soát mật độ xương thấp hơn nữ nhiều lần.
Bên cạnh tuổi tác và nội tiết tố, một nhóm yếu tố nguy cơ khác ít được chú ý hơn ở người Việt là: thiếu vitamin D mãn tính — cực kỳ phổ biến ở người sống trong nhà, đi làm văn phòng, hoặc có thói quen che nắng kỹ quanh năm; chế độ ăn ít canxi từ trẻ; hút thuốc lá; và sử dụng corticosteroid kéo dài (phổ biến trong điều trị hen suyễn, bệnh tự miễn) — loại thuốc mà ngay cả liều thấp dùng trên ba tháng đã đủ để làm giảm đáng kể mật độ xương.
Đo mật độ xương ở đâu, khi nào — và đọc kết quả như thế nào
Công cụ tầm soát chuẩn là đo mật độ xương bằng phương pháp DXA (Dual-energy X-ray Absorptiometry), thường được gọi tắt là “đo loãng xương” hay “chụp DEXA”. Đây là xét nghiệm không xâm lấn, thời gian thực hiện chỉ khoảng mười đến mười lăm phút, lượng tia X rất thấp — thấp hơn nhiều lần so với chụp X-quang ngực thông thường. Hai vị trí đo tiêu chuẩn là cổ xương đùi và cột sống thắt lưng, vì đây là nơi gãy xương do loãng xương hay xảy ra nhất và nguy hiểm nhất.
Kết quả DXA được biểu thị bằng T-score: số âm càng lớn thì mật độ xương càng thấp. T-score từ âm 1 trở lên là bình thường; từ âm 1 đến âm 2,5 là thiếu xương (osteopenia) — giai đoạn cần can thiệp lối sống tích cực; âm 2,5 trở xuống là loãng xương (osteoporosis) — cần bác sĩ đánh giá có dùng thuốc hay không. Khuyến cáo tầm soát hiện hành của Hội Loãng xương Châu Á — được Hội BSGĐ Việt Nam và Hội Loãng xương Việt Nam đồng thuận: phụ nữ từ 65 tuổi nên đo DXA định kỳ; phụ nữ sau mãn kinh dưới 65 tuổi nên đo sớm hơn nếu có một trong các yếu tố nguy cơ đã nêu; nam giới từ 70 tuổi hoặc sớm hơn nếu có yếu tố nguy cơ.
Canxi và vitamin D là nền tảng — không thể thiếu — nhưng đủ canxi không có nghĩa là không loãng xương, và bổ sung canxi đơn lẻ không thay thế được thuốc điều trị khi đã có chẩn đoán. Người trưởng thành cần khoảng 1.000–1.200 mg canxi mỗi ngày, ưu tiên từ thực phẩm: sữa và các chế phẩm sữa, tôm cua để nguyên vỏ, đậu phụ, rau xanh đậm. Vitamin D cần ít nhất 800–1.000 IU mỗi ngày — và ở Việt Nam, dù nắng nhiều nhưng tỷ lệ thiếu vitamin D vẫn rất cao do thói quen tránh nắng. Mười lăm đến hai mươi phút tiếp xúc ánh nắng buổi sáng (trước 9 giờ) để cơ thể tự tổng hợp vitamin D là điều đơn giản nhất bạn có thể làm ngay hôm nay.
Vận động chịu trọng lực — đi bộ, leo cầu thang, tập squat nhẹ — là loại “thuốc không viên” hiệu quả nhất để duy trì và kích thích tái tạo xương, vì lực tải cơ học là tín hiệu quan trọng nhất ra lệnh cho tế bào tạo xương hoạt động. Bơi lội và đạp xe, dù rất tốt cho tim mạch và khớp, lại không tạo ra lực tải lên xương đủ để kích thích mật độ xương — vì vậy không thể thay thế hoàn toàn các bài tập chịu trọng lực.
Bà Lan sau khi được chẩn đoán đã bắt đầu dùng thuốc nhóm bisphosphonate theo chỉ định, bổ sung canxi và vitamin D, và đi bộ mỗi sáng ba mươi phút. Mười tám tháng sau, T-score của bà cải thiện lên âm 2,4 — vẫn ở ngưỡng loãng xương, nhưng đang đi đúng hướng. Điều bà tiếc nhất, bà nói, là giá như biết sớm hơn mười năm.
Khi nào cần gặp bác sĩ
- Phụ nữ sau mãn kinh dưới 65 tuổi có một trong các yếu tố nguy cơ: gầy nhỏ (BMI dưới 19), hút thuốc, tiền sử gãy xương, cha mẹ gãy xương hông, dùng corticosteroid trên 3 tháng — nên đo DXA sớm, không chờ đến 65 tuổi.
- Nam giới từ 70 tuổi hoặc nam trẻ hơn có suy giảm testosterone, nghiện rượu, hoặc dùng corticosteroid kéo dài — cần được tầm soát mật độ xương, không nên bỏ qua vì “loãng xương là bệnh của phụ nữ”.
- Gãy xương sau chấn thương nhẹ (ngã từ tư thế đứng trở xuống) ở người trên 50 tuổi — cần đo DXA ngay để đánh giá mức độ và lên kế hoạch điều trị, không chỉ điều trị vết gãy đơn lẻ.
- Chiều cao giảm trên 3 cm so với lúc trẻ nhất, hoặc lưng bắt đầu còng rõ — có thể là dấu hiệu đã có gãy xẹp đốt sống thầm lặng, cần chụp X-quang cột sống để kiểm tra.
- Đang dùng corticosteroid (kể cả dạng hít liều cao) trên 3 tháng — cần hỏi bác sĩ về bổ sung canxi, vitamin D và khả năng đo DXA ngay từ đầu đợt điều trị.
- T-score đã ở mức thiếu xương (âm 1 đến âm 2,5) — không phải chờ đến khi gãy xương mới điều trị; can thiệp lối sống và bổ sung dinh dưỡng ở giai đoạn này hiệu quả hơn rất nhiều so với sau khi đã chẩn đoán loãng xương đầy đủ.
Discussion about this post